ចំណេះដឹងទូទៅ ៖ តើកត្តាអ្វីខ្លះដែរ ធ្វើអោយបាក់ច្រាំងទន្លេ?
ការបាក់ច្រាំងទន្លេ (riverbank erosion ឬ riverbank collapse) គឺជាបញ្ហាធម្មជាតិ ដែលកើតមានជាទូទៅ ជាពិសេសនៅតាមដងទន្លេធំៗដូចជា ទន្លេមេគង្គ និងទន្លេបាសាក់នៅកម្ពុជា។
កត្តាដែលធ្វើឱ្យបាក់ច្រាំងទន្លេមានទាំង កត្តាធម្មជាតិ និង កត្តាមនុស្សបង្ក ដែលអាចធ្វើឱ្យកើតឡើងលឿនជាងធម្មតា។
កត្តាធម្មជាតិ (Natural factors)
ទាំងនេះជាមូលហេតុចម្បង ដែលកើតឡើងដោយធម្មជាតិ៖
- ទឹកជំនន់ និងទឹកឡើងខ្លាំង៖ ទឹកជំនន់ធ្វើឱ្យល្បឿនទឹកកើនឡើង បង្កើតកម្លាំងបុក (shear stress) ខ្លាំងទៅលើច្រាំង ជាពិសេសនៅរដូវវស្សា។
- ចរន្តទឹកខ្លាំង និងការបុកនៅច្រាំងកោង៖ ទឹកបុកខ្លាំងជាពិសេសនៅច្រាំងខាងក្រៅ នៃកោងទន្លេ (outer bend) ដែលធ្វើឱ្យដីច្រាំងត្រូវរលុះរលាយ ។
- ការដុះកោះ ឬដីល្បាប់នៅកណ្តាលទន្លេ៖ ធ្វើឱ្យខ្សែទឹកប្តូរទិសដៅ បុកមកច្រាំងខាងម្ខាង ដូចករណីនៅកំពង់ចាម ឬតំបន់ផ្សេងៗ។
- ទឹកស្រកចុះខ្លាំងក្រោយជំនន់៖ ធ្វើឱ្យដីច្រាំងសើម បាត់ស្ថេរភាព និងទាញដីចូលទន្លេ។
- ទឹកភ្លៀងធ្លាក់ខ្លាំង៖ ធ្វើឱ្យដីសើម និងងាយបាក់។
កត្តាដែលមនុស្សបង្ក (Human-induced factors)
ទាំងនេះធ្វើឱ្យការបាក់កើតឡើងញឹកញាប់ និងធ្ងន់ធ្ងរជាង ជាពិសេសនៅកម្ពុជា៖
- ការបូមខ្សាច់ (sand mining/dredging)៖ ជាកត្តាដែលត្រូវបានលើកឡើងច្រើនបំផុត ព្រោះការបូមខ្សាច់ច្រើនពេកធ្វើឱ្យបាតទន្លេជ្រៅ កាត់ផ្តាច់ផ្នែកខាងក្រោមច្រាំង (undercutting the toe) បណ្តាលឱ្យច្រាំងបាក់ស្រុត។
- ចរាចរណ៍ទូក និងកាណូតធំៗ៖ រលកទឹកពីទូកបើកលឿនជិតច្រាំង បង្កើតកម្លាំងបុកបន្ថែម។
- ការកាប់ដើមឈើ ឬបាត់បង់រុក្ខជាតិតាមច្រាំង៖ ឫសដើមឈើជួយរក្សាដី បើគ្មានវាច្រាំងងាយបាក់ជាង។
- សំណង់ ឬផ្ទះនៅជិតច្រាំង៖ បន្ទុកធ្ងន់ពីសំណង់ធ្វើឱ្យដីច្រាំងងាយស្រុត។
នៅកម្ពុជា ការបាក់ច្រាំងទន្លេកើតឡើង ញឹកញាប់បំផុតនៅ តាមទន្លេមេគង្គ (ដូចជា ជ្រោយចង្វា កំពង់ចាម កណ្តាល ស្ទឹងត្រែង ក្រចេះ ជាដើម)។ មន្ត្រីជំនាញ និងអាជ្ញាធរជាច្រើន បានអះអាងថា ជាកត្តាធម្មជាតិ (ដូចជាចរន្តទឹក កោះកណ្តាលទន្លេ ឬទឹកស្រក) ខណៈសកម្មជនបរិស្ថាន និងការសិក្សាអន្តរជាតិច្រើនបានចង្អុលថា ការបូមខ្សាច់លើសកម្រិត គឺជាកត្តាសំខាន់បង្កើនហានិភ័យ។
ដើម្បីកាត់បន្ថយ គេតែងប្រើវិធីដូចជា ដាក់ថ្មគ្រប ដាំដើមឈើតាមច្រាំង ឬសាងសង់របាំងការពារ ប៉ុន្តែការគ្រប់គ្រងប្រភពទឹកឡើង និងការបូមខ្សាច់ឱ្យបានត្រឹមត្រូវ គឺសំខាន់បំផុត។
